De behandeling van osteoporose heeft een drieledige doelstelling:
- pijnbestrijding (waar nodig)
- verder botverlies tegengaan
- botbreuken voorkomen
Pijnbestrijding
Osteoporose gaat vaak gepaard met pijn. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer acht van de tien mensen met osteoporose pijnklachten hebben, waarvan de helft zelfs dagelijks.
Er zijn echter ook mensen die centimeters kleiner zijn geworden zonder ‘een centje pijn’. Ze waren er zich niet eens van bewust dat de rugwervels - allemaal afzonderlijke botten - verzwakt waren en op een gegeven moment gewoon inzakten.
De Osteoporose Stichting heeft een speciaal informatieboekje over pijnbestrijding getiteld: Osteoporose en pijn – boekje 8
Verder botverlies tegengaan – Botbreuken voorkomen
Om verder verlies van botmassa tegen te gaan en nieuwe botbreuken te voorkomen zijn de leefregels belangrijk. Goede voeding, voldoende buitenlicht en lichaamsbeweging blijven enorm belangrijk. Daarnaast zal bij een ernstige osteoporose een behandeling met medicijnen noodzakelijk zijn. Wanneer u een behandeling krijgt voorgeschreven om verder botverlies tegen te gaan is het raadzaam deze behandeling nooit te stoppen zonder overleg met uw arts.
Niet alle middelen hebben de zelfde werking. Een aantal middelen hebben een bewezen werking ter voorkoming van wervelbreuken, niet wervelbreuken (bijvoorbeeld pols en ribben etc.) en heupbreuken. Andere middelen hebben dat niet! Kijkt u daar ook goed naar in uw overweging.
Diverse behandelmethoden kunnen worden gebruikt. Onderstaand treft de meest gebruikte methoden aan:
Bisfosfonaten
Bisfosfonaten zijn niet-hormonale stoffen die aan het botweefsel hechten en die de cellen die verantwoordelijk zijn voor de afbraak van botweefsel, afremmen. Hierdoor wint de aanmaak van bot het weer van de afbraak; de botmassa, met name in de wervels, neemt daardoor weer iets toe. Onderzoek heeft aangetoond dat het aantal wervelbreuken en heupbreuken daardoor afneemt. Een aantal bisfosfonaten is geregistreerd voor de preventie en de behandeling van osteoporose bij zowel mannen als vrouwen.
Bisfosfonaten kunnen op drie manieren worden voorgeschreven:
Als continue behandeling: Het wordt dagelijks, éénmaal per week of éénmaal per maand zonder onderbreken voorgeschreven, al dan niet gecombineerd met een calciumaanvulling en/of vitamine D.
De tabletten moeten met een glasleidingwater worden ingenomen op een echt lege maag. Het is voor de juiste werking heel belangrijk dat het middel wordt ingenomen zoals geadviseerd in de bijsluiter van het voorgeschreven product. Het wordt ten sterkste afgeraden om binnen een half uur na inname van een tablet te gaan liggen.
Als infuus behandeling: Tevens is er ook nog een bisfosfonaat dat éénmaal per drie of vier maanden per infuus wordt toegediend. Deze behandeling vindt meestal plaats in het ziekenhuis, in de vorm van een ochtend- of middagbehandeling. Deze behandeling is bijvoorbeeld geschikt voor die mensen die wel met bisfosfonaten behandeld moeten worden, maar door slik- of maagproblemen geen tabletten kunnen gebruiken. Een nieuw bisfosfonaat is ter beschikking gekomen dat per infuus eenmaal per jaar hoeft te worden toegediend.
IN NEDERLAND ZIJN EEN AANTAL BISFOSFONATEN GEREGISTREERD:
Werkzaamheid bewezen ter voorkoming van wervel-, niet-wervel- en heupbreuken:
Alendronaat (merknaam Fosamax®, voor dagelijks gebruik de 10 mg tabletten en voor éénmaal per week de 70 mg tabletten en Fosavance®, voor wekelijks gebruik (bisfosfonaat en vitamine D in één tablet)
Alendroninezuur (generische middelen onder diverse namen) voor dagelijks gebruik de 10 mg tabletten en voor éénmaal per week de 70 mg tabletten;
risedronaat (merknaam Actonel®, voor dagelijks gebruik de 5 mg tabletten en voor éénmaal per week Actonel® 35 mg tabletten of ActoKit® 35 mg tabletten éénmaal per week en calcium tabletten voor dagelijks gebruik in één verpakking); ook kan risedronaat op twee opeenvolgende dagen maandelijks worden voorgeschreven.
Zoledronaat (Aclasta® en Zometa®) een behandeling per infuus van 15 minuten, eenmaal per jaar.
Werkzaamheid bewezen ter voorkoming van wervel- en niet-wervelbreuken:
Werkzaamheid bewezen ter voorkoming van wervelbreuken:
etidronaat en calcium (merknaam Didrokit®, voor cyclisch gebruik);
APD wordt per infuus gegeven. De infusies worden in de regel 3-4 maal per jaar in een dagdeelbehandeling in het ziekenhuis toegediend.
Duur van de behandeling
Bisfosfonaten moeten 3 – 5 jaar worden gebruikt. De recente richtlijnen voor huisartsen en specialisten geven aan dat men met het gebruik van bisfosfonaten na 5 jaar kan stoppen. Na het stoppen kan een röntgenfoto van de wervelkolom worden gemaakt om te kijken hoe ernstig de osteoporose (nog) is, of met een DXA die de IVA of VFA aanpassing heeft.
Op geleide van de uitslag van dit onderzoek wordt er wellicht een vervolgbehandeling besproken. Ons advies is nooit te stoppen zonder overleg vooraf met uw behandelaar. Er kunnen bijvoorbeeld redenen voor hem/haar zijn om van het advies van de richtlijnen af te wijken, zoals:
nieuwe breuk van wervels of andere skeletdelen;
verslechtering wervelstructuur op röntgenfoto van de wervelkolom;
het gebruik van corticosteroïden (prednison of prednisonachtige geneesmiddelen);
osteoporose als gevolg van bepaalde ziekte (secundaire osteoporose).
Mocht men tijdens de behandeling met bisfosfonaten een derde (wervel)fractuur krijgen, dan komt men wellicht in aanmerking voor een sterker werkend anti-osteoporose middel als PTH (kijk hiervoor bij “ernstige osteoporose”).
Strontiumranelaat
Strontiumranelaat (merknaam Protelos®) is een dagelijkse behandeling voor de preventie en behandeling van osteoporose bij (op dit moment alleen) vrouwen na de overgang. Het remt de botafbraak en het stimuleert de botaanmaak. Werkzaamheid is bewezen ter voorkoming van wervel-, niet-wervel- en heupbreuken bij 70-plussers met een lage botdichtheid. De effectiviteit is vergelijkbaar met de bisfosfonaten. Strontiumranelaat is officieel (nog) niet geregistreerd voor mannen met osteoporose. Strontiumranelaat is leverbaar in sachets met geel granulaat voor een drinkbare oplossing. De behandeling duurt zeker 3 - 5 jaar.
SERM (Selectieve Oestrogeen Receptor Modulator)
De SERM is een behandeling voor de preventie en behandeling van osteoporose bij vrouwen na de overgang, die dus ruim een jaar niet meer menstrueren. Dit middel lijkt een beetje op oestrogenen, maar het heeft geen invloed op de borsten of op het baarmoederslijmvlies. Net als de oestrogenen en de nog te bespreken bisfosfonaten remmen de SERM’s de botafbraak, waardoor de bestaande bothoeveelheid in stand gehouden kan worden. Werkzaamheid is bewezen ter voorkoming van wervelbreuken. Tevens is recent vast komen te staan dat dit middel ook effectief is bij het voorkomen van borstkanker bij vrouwen met daarvoor een verhoogd risico. De SERM’s bestaan uit tabletten die elke dag moeten worden ingenomen, al dan niet gecombineerd met calcium en vitamine D. Het maakt niet uit op welk tijdstip en het hoeft niet op een lege maag ingenomen te worden. SERM’s mogen, net als oestrogenen en anti-conceptiepillen, niet worden voorgeschreven aan vrouwen die ooit trombose hebben gehad. In Nederland is er momenteel één SERM geregistreerd: raloxifene (merknaam Evista®). De behandeling duurt zeker 3 jaar.
Hormoonaanvulling
Bij vrouwen
Voortschrijdend inzicht, middels recente grootschalige onderzoeken (2002 en 2003), heeft aangetoond dat langdurig gebruik van geslachtshormonen (oestrogenen alleen of in combinatie met progestagenen) niet meer te adviseren is, wegens een vergrote kans op hart- en vaatziekten bij met name 60-plussers. Ook vergroot is het risico op borstkanker. Chronische gebruik van deze hormonale behandeling voor osteoporose wordt door de Osteoporose Stichting in het algemeen ontraden. Op individuele basis zal in goed overleg tussen behandelaar en patiënte gekeken kunnen worden voor wie deze behandeling mogelijk nog wel geschikt is.
Bij mannen
Met het ouder worden neemt bij de man de beschikbare hoeveelheid mannelijk geslachtshormoon, het testosteron, af. Er is een verband tussen de aan de leeftijd gebonden vermindering van het geslachtshormoon testosteron en broosheid. Bij één op de vijf mannen boven de zestig jaar wordt een testosterontekort gevonden. Het geven van extra testosteron om deze tekorten aan te vullen is alleen zinvol bij ernstige tekorten.
Overige behandelmethoden
Anabole steroïden
Er zijn aanwijzingen dat anabole steroïden de botdichtheid en de spiermassa doen toenemen. De toepassing ervan wordt echter beperkt door de bijwerkingen. Vooral bij zieke bejaarden kunnen anabole steroïden zin hebben, in het bijzonder als zij sterk vermagerd en verzwakt zijn, en na een wervelbreuk. Bijwerkingen van anabole steroïden zijn (toename van de) haargroei op het gezicht, acne en verlaging van de stem. Het gebruik van anabole steroïden verhoogt de kans op hartziekten en problemen met de leverfunctie.
Plantaardige oestrogenen
In Japan en Italië is onderzoek gedaan naar de werking van plantaardige oestrogenen (fyto-oestrogenen). Het lijkt erop dat deze stof vermindering van de botdichtheid tegengaat door het calciumverlies te beperken dan wel te stoppen. Een doorsnee Westers dieet bevat maar enkele milligrammen fyto-oestrogenen, vooral afkomstig van uien, appels en rode wijn. In het Oosterse dieet is de voornaamste bron soja. Men heeft berekend dat een volwaardig Japans dieet 30-100 mg fyto-oestrogenen bevat.
Wetenschappelijk onderzoek naar de werking van fyto-oestrogenen is nog maar weinig verricht. Het onderzoek, dat tot nu toe gedaan is, geeft aanwijzingen voor een effectieve werking bij opvliegers en bij vaginale droogheid. De toepassing bij de preventie van osteoporose is nog onvoldoende bestudeerd, hoewel er wel aanwijzingen zijn voor een gunstig effect van fyto-oestrogenen op de botmassa.
Voor meer informatie over de behandeling van osteoporose verwijzen wij u naar informatieboekje:
Behandelmogelijkheden voor osteoporose – boekje 9